“Denbora kontzeptu artistiko oso indartsua da paisaia-proiektu batean”

Zuriñe Zelaiak bi hamarkada baino gehiago daramatza arkitekto eta paisajista lanetan. Landareen zale amorratua da, eta bere estudiotik parkeak, lorategiak, etxebizitzak eta hainbat espazio eraldatu eta diseinatzen ditu

ZurineZelaia
Zuriñe Zelaia arkitektoa eta paisajista./Nuria González

Zuriñe Zelaia, Gasteizen bizi den eibartarra, arkitektoa eta paisajista da. Diseinuarekiko, zaharberritzearekiko eta eraikuntzarekiko interesa haurra zenean hasi zen, eta horrek Nafarroako Unibertsitatean Arkitektura ikastera eraman zuen. Han deskubritu zuen bere grina handia: landareak eta landaredia. “Nire bikotekidea zena nire aurretik zihoan ikastaroren batean, eta Paisaian eta Ingurumenean Espezializazioa ikasi zuen. Zer egiten zuen ikusi nuen, kanpoko espazioekin nola lan egiten zuen, eta izugarri gustatu zitzaidan. Beraz, nik ere paisajismoaren alde egin nuen eta master berdina egin nuen”, azaldu du Zuriñek.

Nafarroan ikasketak amaitu ondoren, Alemaniara joan zen bizitzera: «Paisajismoa nahiko diziplina berria da hemen, eta ibilbide luzeagoa du atzerrian; beraz, Koloniara joan nintzen ikasten jarraitzeko», dio. Alemanian lan eginez, beka bat eskaini zion Nafarroako Unibertsitateak, Iruñeko Udaleko Obra eta Proiektu Estrategikoen arloko paisaia-aholkulari izateko. Gainera, bost urtez aritu zen Mikel Landa arkitekto gasteiztarrarekin zurezko egiturak zaharberritzeko eta birgaitzeko proiektuak egiten, Gesaltza Añanako Gatz Harana osorik berreskuratzeko Plan Zuzentzailearen garapen, besteak beste. 2007an bere estudioa ireki zuen, ‘Zelaia arquitectura+paisaje’.

Nola definituko zenuke zer den zuretzat paisajismoa?

Nik paisaia diseinatu, antolatu eta kudeatzen duen diziplina gisa definituko nuke. Era berean, ingurune horretako erabiltzaileen beharretara egokitzen da, eta haien bizimodua eta bizi-kalitatea aldatzeko, eraldatzeko eta eragiteko gaitasuna du.

Zuriñe Zelaia Go Gasteiz Kulturari eskainitako elkarrizketan./Nuria González

Zein unetan erabakitzen duzu zeure estudioa irekitzea eta zein beharretan oinarrituta? Zer proiektu garatu dituzu zure bulegotik?

2007an izan zen. Garai hartan, Gasteizen paisajismoko edo arkitekturako ikasketak zeuden, bata bestetik banaduak; eta, beraz, ‘Zelaia arquitectura+paisaje’ irekitzea erabaki nuen, bi diziplina horiek uztartzeko eta osotasun gisa ulertzen diren proiektuetan integratu ahal izateko. Ez nien uko egin nahi bata edo besteari. Uste dut etorkizuna dela.

Eskala eta tipologia desberdinetako proiektuetan lan egiteko zortea izan dut. Batzuk aipatzearren, Gure Txokoa birgaitzeaz eta partzelaren urbanizazio eta lorategi guztiaz arduratzen gara. Olarizuko lorategi etnobotanikoa egiteko proiektua idatzi genuen eta Lehiaketa ere irabazi genuen. Gainera, Basaldeako proiektuaren paisaia-egokitzapenean eta hobekuntza ekologikoan lan egiten dugu. Era berean, baserriak eraberritu eta dozenaka etxebizitza eta espazio eraberritu ditugu.

Paisaia-proiektu bat garatzeko orduan, zer lan-prozesu jarraitzen duzu?

Lehenik eta behin, zer espaziotan jardun behar dugun aztertu behar dut beti. Azterketa bat egiten dut lekuaren potentzialak, gabeziak eta beharrak antzemateko eta, horrela, zer eman behar dudan jakiteko. Hori funtsezkoa da, proposamen erakargarri asko egin arren, behar bati erantzuten ez badio eta iraunkortasuna kontuan hartzen ez badu, oker egon gaitezkeelako. Hori egin ondoren, proposamena lantzen dut, azterketa horretan eta antzemandako behar horietan oinarritzen dena.

Prozesu hori paisaia-proiektuetan nahiz arkitekturan erabiltzen dut, baina kontuan izan behar da paisajismoan landaredia elementu bizia dela, eta diseinatzen dugunean sartzen dela jokoan.

Zuriñe Gasteizko eraztun berdeko txoko batetik paseatzen./Nuria González

Paisaia aldatu egiten da gauden urtaroaren arabera. Zer eginkizun du dinamismo horrek proiektu baten diseinuan?

Prozesu natural horiek nabaritzea gustatzen zait, naturarekin harremanetan egotera bultzatzen gaituztelako. Lehen landaretza iraunkorragoa erabiltzen zen, eta horrek egitura finkoa ematen du urtean zehar; gaur egun, ordea, landare biziak edo belarkarak erabiltzen dira, non urtaroen aldaketak ugariagoak diren. Uste dut horrek lagundu egiten duela pertsonok hobeto uler dezagun prozesu osoaren edertasuna, eta ez dezagun edertzat jo soilik landareak hostotsuak, berdeak edo lorez beteak daudenean. Landare bat oso ederra dela ulertzeko gai gara udazkenean hostoak galtzen ari denean edo neguan bere arkitektura osoa erakusten duenean.

Paisaia-proiektu bat sortzeko, zer irizpide artistiko hartu ohi dira kontuan?

Alde batetik, landare-espezieen hautaketa dago. Gustatzen zait proiektuek landaretza karga handia izatea, eta espezie horien aukeraketa zaindua egitea oso artistikoa da. Konbinatzea gustatzen zait, urtean zehar interes puntu ezberdinak izan ditzaten. Espezieak hautatzen ditut koloreak, bolumetria edo ehundura-aldaketa, ukimena, usaina edo soinua haizearekin kontuan hartuta, pertsonengan emozio desberdinak sor ditzan.

Bestalde, paisajismoan bada beste kontzeptu oso artistiko bat: denbora. Landarediarekin proiektatzen duzunean, kontuan izan behar duzu epe luzera nola garatuko den; espazio gehiago hartuko duen, itzalak sortuko dituen, noiz gertatuko den hori, etab. Denbora oso kontzeptu artistiko indartsua da paisaia-proiektu batean.

Zuriñe ‘Zelaia arquitectura+paisaje’ estudioan./Nuria González

Arkitektura diziplina artistiko nagusietako bat da. Paisajismoari osagai artistiko hori bera ikusten al diozu?

Bai, artea emozioak sortzea edo transmititzea da, eta arkitekturak lortzen du. Paisajismoak, naturaren baliabidearekin, modu paregabean egiten du. Historiari, pinturari edo musikari begiratuz gero, paisaiaren baliabidea erabili izan da beti emozio horiek transmititzeko. Oso poetikoa iruditzen zait, gainera, udaberrian esnatze hori, udan hoztasuna, eta nola udazkenean dena itzaltzen den neguko isiltasunera iritsi arte. Gure bizitzaren parekoa da.

Gaur egun ezinezkoa dirudi paisajismoa ekologiatik eta iraunkortasunetik bereiztea. Ikuspegi horretatik bideratzen dituzu zure proiektuak?

Bai, gaur egun eskaera hori ezin da saihestu, eta pozten naiz horretaz. Pertsonalki gustatzen zait sistema natural horiekin jolastea eta ur-premia txikiak dituzten landare-espezieak hautatzea, hazkundea motelagoa izan dadin eta mantentze gutxiago eta ur gutxiago behar izan dezaten. Uraren prozesu naturalak kontuan hartzen ditut, iragazkorragoak diren zoladuren bidezko jariatze-ura kontrolatzen dut, eta ur-biltegiak sortzen ditut landaretzak pixkanaka bil dezan. Gainera, landaredia hautatzerakoan, kontuan izan behar da askotarikoak izatea eta hegazti-faunarentzako babeslekuak sortzea. Kontuan hartu beharreko gai asko ekologiarekin, iraunkortasunarekin eta biodibertsitatearekin oso lotuta daude.

Zuriñe zuraren errehabilitazioan aditua da./Nuria González

Nola kalifikatuko zenuke Gasteizen egiten den paisaia-lana? Zein leku nabarmenduko zenuke hirian?

Gasteiz erreferentea da, eta paisajismoari dagokionez, oso leku aurreratua du inguruko beste hiri batzuekin alderatuta. Eraztun berdean egindako lan guztia azpimarratuko nuke, hiriak duen hirigintzaz gain, Gasteizko edozein tokitatik bertara bizikletaz 10 minutu eskasetan hurbiltzeko aukera ematen baitu. Halaber, eraztun berdearen kudeaketa ez da hain intentsiboa izango, jasangarriagoa izango baita eta naturarekin harremanetan egotearen sentsazio hori izango baitugu. Nabarmentzekoak dira, halaber, ezartzen saiatzen ari diren barneko eraztun berdea, sartzen ari diren azpiegitura berdeak, Gasteizen dauden parke eta lorategien sarea edo lokailu ekologikoak, besteak beste. Oso harro egon gaitezke daukagun hiriaz.

Nolakoa izango litzateke hiri aproposa zu bezalako paisajista batentzat? Gasteiz bezalako hiri baten diseinuan ordena eta agintea bazenu, zer aldatuko zenuke?

Lehenik eta behin, arkitektoak eta paisajistak egon daitezkeen diziplina anitzeko talde batez inguratuko nintzateke, baina baita soziologoak, psikologoak, ekonomialariak, geologoak eta ingurumen-adituak ere. Horrela, ikuspuntu gehiago izango genituzke eta edozein motatako proposamenekin aberastuko ginateke. Gainera, herritarren benetako parte-hartzea sustatuko nuke, herritarren beharrei entzun eta erantzungo nieke, herritargoari proposatzen utzi behar zaio. Gasteizen, herritarren partaidetza-prozesuen bidez garatu diren proiektuen adibide arrakastatsuak daude, eta oso adibide onak dira jendeak, eskariak egiteaz gain, proposamenak ere egin ditzakeela erakusteko.

Zuriñe Gasteizko eraztun berdeko txoko batetik paseatzen./Nuria González

Zein garrantzi du paisajismoak espazio publikoetan, hiri bizigarriago bat egiteko edo herritarren aldetik erabilgarritasun handiagoa emateko?

Hil ala bizikoa da. Orain arte, hiriak garraio pribatuari lehentasuna emateko diseinatu dira. Uste dut gaur egun beharrak aldatu egin direla, eta jendeak hiri ibiltariak eta bizikletak eskatzen dituela, garraio publiko eraginkorra dutenak eta pertsonei lehentasuna ematen dienak. Hirietan sortu den paisaia-ereduari buelta bat eman behar zaio, eta beste aukera batzuk sortu.

Zein hiri dira zuretzat inspiratzaile?

Asko gustatzen zaizkit Europako iparraldeko hiriak. Jendea naturarekin harremanetan bizi den hiriak dira, oso integratuta duten eta eskatzen duten zerbait da. Hirietan dagoen berdegune kopuruan ikusten da, espazio publikoen kalitatean, lorategi eta balkoi pribatuetan. Naturarekin harreman estua duen hiri batean bizi ahal izatea bizi-kalitatea da. Hiri gisa Kolonia aipatuko nuke. Denbora luzez bizi izan nintzen han, eta duela bi hilabete hara itzuli nintzenean konturatu nintzen gure aurretik doazela.

Duela aste batzuk paisaiaren arloko jardunbide egokien gida aurkeztu zenuen beste lankide batzuekin batera ‘. Hitz egiguzu proiektu honetaz.

Batez ere administrazioei zuzendutako jardunbide egokien eskuliburua da. 60-70eko hamarkadetan, landa-eremuetan bizi ziren pertsona askok hirira emigratu zuten, eta egungo beharrak asetzen ari ez diren auzo asko eraiki behar izan zituzten. 50 urte geroago, egokitu, birsortu eta biziberritu egin behar izaten ditugu, hainbeste auto egon ez dadin, kaleak oinezkoak eta bizikletak izan daitezen, eskola-ibilbideak egon daitezen, kaleek itzala ematen duen landaretza gehiago izan dezaten edo puntu beltzik egon ez dadin. Hori guztia inklusibotasuna eta irisgarritasuna kontuan hartuta. Administrazioek gune horiek guztiak nolabaiteko sentsibilitatez biziberritu ahal izateko pentsatuta dago gida, hain bereizgarria zaien auzoaren eta multzoaren nortasuna galdu gabe.

Zuriñeren jarduera nagusietako bat etxebizitzen eraberritzea da/Nuria González

Zein proiektutan ari zara lanean gaur egun?

Gure Txokoa lorategiko partzela zaharrean ari naiz lanean. Bertan, enpresa farmazeutiko batek eraikin bat sortuko du, erabiltzailearen iraunkortasunean eta ongizatean erreferente izan nahi duena. Nirekin harremanetan jarri ziren paisajismoaren zati osoa garatzeko, kanpoko urbanizazioa, sarrerako patio ingelesa, eraikinaren bihotzean dagoen argi-patioa eta teilatua diseinatzeko. Oso interesgarria izaten ari da, lantaldeko kide bainaiz eraikinaren diseinuaren fasetik, eta horrek ekarpena egin ahal izatea eta diseinatzeko arkitekturan oinarritu ahal izatea eragin du. Errespetu handiko lorategia izango da, diseinu-karga handikoa eta oso funtzionala. Dena dauka.

Eibarko haur-eskola bateko patioa eraldatzen ere ari gara. Clara Eslavarekin ari gara lanean, pedagogian aditua den Madrilgo arkitektoarekin. Bere eta nire ezagutzarekin patioaren eraldaketa fisikoa izateaz gain, eskola-eredua birplanteatzea lortu dugu. Horri esker, ikastetxearen barruan sartu gara eta ikasgelak pixka bat ireki ditugu, zirkulazio askeagoa ahalbidetzeko. Ikastetxeen esparrua ere asko interesatzen zait.

Proiektu horiez gain, etxebizitzak, lorategi pribatuak eta balkoiak eraberritzen jarraituko dugu. Jendea etxean dituen kanpoko espazio txiki horiek baloratzen hasten da, eta ekarpen handia egin dezakedala sentitzen dut. Oso ona da eta eskala txikiagoan xehetasuna lantzeko aukera ematen du.