Argazkiak: Isabel González Ortiz de Urbina.
Gasteizetik Bartzelonara, Londresera edo Moskura eraman duen ibilbidea du Davidek. Berarekin argiaz, sormen-prozesuez eta erromantizismotik urrun aldarrikatzen duen lanbide bati buruz hitz egin dugu.
Antzerki-jendearen familia batean hazi zara. Nola bizi da horrelako zerbait umea zarenean?
Egia esan, honi buruz beste jende batekin hitz egiten dudanean, askotan esaten didate: «Zein guay biran bizi izana, hori guztia bizi izana». Baina nik txikitan erabat normalizatuta neukan. Gure bizimodua zen.
Niretzat pentsaezina zen norbait bulego batean zortzi orduz eserita egotea. Hori ez zen nire buruan sartzen. Normala zen hemendik hara zebiltzan gurasoak izatea, proiektu bat egiten zutenak; aitaren kajoi bat ireki eta hamabost sudur gorri aurkitzea… Hori zen normala.
Eta normaltasun horrek oraindik ere iraun egiten du. Agian nire gurasoak lanean gogor-gogor aritzen ikusi ditudalako, edo nik neuk ere hala egiten dudalako, ez dut kultura-lana erromantizatzen. Sortzaile eszenikoez «artista» gisa hitz egiten entzuten dudanean, nik sentsazio handiagoa daukat artisauak garela. Niretzat lanean ari den jendea da. Ordu askoko lana da, ahalegin handikoa eta inplikazio handikoa.
Izan zenuen mundu horretatik aldentzeko grina faseren bat?
Ez bereziki. Gurasoei laguntzen hasi nintzen edozein gaztek familiari laguntzen dion bezala. Zure aitak taberna bat badu, hozkailuak betetzen laguntzen duzu; igeltseroa bada, gauza bera. Nik, berriz, biltegia txukuntzen nuen edo bolo batera joaten nintzen aitarekin edo amarekin.
Interpretazioan ere egin nuen zerbait: ipuin-kontaketaren bat antzerki-eskolako ikasleekin, paper txiki bat Esperando a Godoy lanean… Baina inoiz ez zen egon «honetara dedikatu nahi dut» moduko une bat. Nire bizitzarekin zer egin erabakitzeko garaia iritsi zenean, pentsatu nuen: «Bueno, hau egiten ari naiz dagoeneko, bada, hemendik jarraituko dut». Ia inertziaz izan zen.
Eta interpretazioa baino lehen alderdi teknikoa aukeratu zenuen.
Bai. Alderdi interpretatiboa urrunago geratzen zitzaidan. Aitarekin eszenatokira igotzea edo amak ni zuzentzea esperientzia zoragarria izan da, baina esperientzia bat zen, ez nik borrokatu nahi nuen zerbait.
Une hartan bizimodu bat bilatu behar nuen eta teknika agertu zen. Gainera, zortea izan nuen nire familiak ezagutzen zituen profesionalei galdetu ahal izan nielako. Gogoratzen dut Tom Donnellan argiztatzaileari galdetu niola: «Nola iristen zara argiztatzaile izatera?». Eta esan zidan: «Lehenik ezagutu zure pintzelak, eta gero ikasiko duzu sortzen».
Hori barruan geratu zitzaidan. Lehenengo alderdi teknikoa ezagutu behar zen.
Bide horrek lehenik Bartzelonara eta gero Londresera eraman zintuen. Zer aurkitu zenuen han?
Lehenengo ESTAEn ikasi nuen. Gero urte batzuk teknikari lanetan aritu nintzen, eta Londresera joan nintzen, Royal Central School of Speech and Dramara.
Han bizitako esperientzia izugarria izan zen, batez ere sistema pedagogikoagatik. Student-centered learning delakoarekin lan egiten zuten. Hiru urtean azterketa bat egin nuela uste dut. Hiruhileko bakoitzaren hasieran esaten zizuten: «Hiru gauza hauetan ebaluatuko zaitugu. Estreinaldi-data egun hau da. Hemen duzu zure zuzendariaren telefonoa. Moldatu zaitez».
Astero jarraipen-bilera bat egiten zen eta, proiektua amaitzen zenuenean, zuk zeuk esan behar zenuen zer nota merezi zenuen eta frogatu. Zure argiztapen-dokumentazioa profesionala zela esaten bazenuen, erakutsi behar zenuen norekin hitz egin zenuen, zer plano kontsultatu zenituen, zer ikasi zenuen eta nola aplikatu zenuen.
Etengabeko autoebaluazioa zen.
Lan-errealitatearekin oso konektatutako prestakuntza dirudi.
Erabat. Telefonoa kontaktuz eta esperientziaz beteta bukatzen duzu, eta batez ere oso eskema mental argi batekin: estreinaldi bat daukat, ez dakit nola egiten den eta hor konkon.
Horrek arazoak konpontzeko gaitasun izugarria ematen dizu, eta lotsa handia kentzen dizu. Paule Constable bezalako argiztatzaile bati zerbait galdetu nahi bazenion, telefonoa ematen zizuten eta esaten zizuten: «Deitu». Gero ikusiko zenuen telefonoa hartzen zizun ala ez.
Eta hemen batzuetan gehiago kostatzen den sare profesionalaren ideia bat ere sortzen zen. Atzetik datorrenari eskua eman behar diozun sentsazioa zegoen. «Ea nirea kenduko didan» beldur hori gabe.
Esperientzia horrek eragina izan du irakaskuntza ulertzeko duzun moduan? Gaur egungo zuen TAEk badu horretatik zerbait?
Nahitaez. Pedagogia horiek existitzen direla eta funtzionatzen dutela jakite hutsak pentsatzeko aukera ematen dizu: hau ez da zertan beti modu berean egin behar.
Ikasleak beren ikaskuntzaren ardura handiagoa hartzen saiatu zaitezke. Egia da, hala ere, testuingurua oso desberdina dela. Hura lanbidera bideratutako karrera bat zen, antzerkia argi eta garbi lanbide gisa ulertzen duen gizarte batean.
Eta zorrotza zen. Hiruhileko bat suspenditzen bazenuen, nola berreskuratu esaten zizuten. Berriro suspenditzen bazenuen, kanpora. Tresna guztiak ematen zizkizuten, baina zuk gogor lan egin behar zenuen.
Argiztatzaile gisa egin dituzun lan guztien artean, bada bereziki ikaskuntza garrantzitsua ekarri dizunik?
Badira batzuk. Horietako bat The Runners izan zen, Ingalaterran egon nintzenean. Jerzy Grotowskiren lanaren oinordekoetako bat den Teatr ZAR konpainiako kide izandako pertsona batek zuzentzen zuen. Entrenamendu-prozesu bat egin genuen Polonian, urtarrilean, baso baten erdian, gorputzetik, kantutik, testutik eta baita dimentsio espiritual batetik ere lan eginez.
Horrek irakatsi zidan fokua teknikatik kendu eta dramaturgian jartzen. Garrantzitsuena ez dira fokuak, kableak edo argia nondik datorren. Garrantzitsuena eszenan gertatzen ari dena da.
Ikuskizuna gero Londresko katakonba batzuetan egin genuen eta teknikoki oso konplexua zen. Jartzen zenuen foku bakoitzak zulagailu bat eta ehun metro kable eskatzen zituen. Han ere niretzat funtsezkoa izan den zerbait ikasi nuen: espazioak entzuten.
Lagatutako argazkiak. David Alcorta: The Runners.
Zer esan nahi du argiztatzaile batentzat «espazioa entzuteak»?
Leku horrek zer behar duen galdetzea, berehala fokuak non jarriko dituzun pentsatzen iritsi beharrean.
Espazio zehatz batean lan egiten dudanean, lehenengo han zer gertatzen ari den begiratzen saiatzen naiz. Agian galdera hau da: «Non gustatzen zaio espazio honi zerbait izatea?». Niretzat hori funtsezkoa da.
Zentzu horretan izan dudan ikaskuntza handietako bat Uda–gau bateko ametsa izan zen, Donostiako Cristina Enea parkean, 2016an. Hiru orduko ikuskizuna zen, bi hilabetez aire zabalean egiten zena, ilunabarrean hasi eta parke osoan zehar egiten zuena ibilbidea.
Han antzoki batean inoiz izaten ez dituzun arazoak agertzen ziren. Hostoak hazten direnean, adibidez, irrati-seinaleekin interferentziak sor ditzakete. Lorazaintzakoekin hitz egin behar zen belarra non haz zitekeen eta non ez erabakitzeko. Fokuetako asko geuk eraiki genituen. Irisgarritasuna, publikoaren ibilbidea, euria… dena pentsatu behar zen.
Eta, batez ere, inmertsioa hautsi gabe argiztatu behar zen. Hamar fokuko dorre bat jar dezakezu eta dena primeran ikusiko da, baina ikuslea mundu horretatik atera duzu jada.
Imágenes cedidas. David Alcorta: Sueño de una noche de verano.
Hor argiztapena gertatzen dena «ikusarazteko» tresna huts gisa ulertzetik oso bestelako ideia bat agertzen da.
Noski. Nahiz eta batzuetan funtzio hori bete behar duen, zehatz-mehatz. Bartzelonan irakatsi zidaten lehenengo gauzetako bat izan zen: «Argiztatu dirua». Hau da: opera bat egiten ari bazara eta bakarlari batzuk badituzu, argiztatu bakarlariak. Gero egin nahi duzuna.
Baina beste prozesu batzuetan koherentzia askoz sakonagoa bilatzen duzu. Junichiro Tanizakiren Itzalaren laudorioa asko interesatzen zait, hain zuzen ere argiak, materialek eta kulturak espazio baten esperientzia nola eraikitzen duten azaltzen duelako.
Ez duzu beti dena argiztatu behar.
Nola hasten da, beraz, zure sormen-prozesua proiektu berri bat jasotzen duzunean?
Zuzendaria ulertzen saiatuz. Nora joan nahi duen jakitea funtsezkoa da.
Proiektu batzuetan bilera bat izaten dut eta berehala ulertzen dut zer beharko dudan. Beste batzuetan, berriz, irudi, poema, kanta, film… truke luze bat hasten da. Erreferentzia horiek agian ez dira inoiz literalki diseinuan agertuko, baina galdera bati erantzuteko balio dute: zer zapore du pieza honek?
Hori da lehenengoa. Zer sentsazio duen, zertaz ari den ulertzea. Lanean ari zaren pertsonaren buruan pixka bat sartzea.
Gero analisi handia eta barne-koherentzia baten bilaketa datoz.
Jar dezakezu koherentzia horren adibideren bat?
Madre Coraje-n, Raimon Molinsen eszenografiak egitura zirkular handi bat zuen. Pertsonaiak txikitzen zituen makina baten moduan hitz egiten zuen hartaz, obra gerraren aurkako kritika delako.
Mugimendu zirkular horrek argiztapen guztia baldintzatu zuen azkenean. Argi-iturriak makinaren mugimenduaren kontrako noranzkoan zebiltzan, eta koloreak ere zirkulu kromatikoaren barruan kontrako noranzkoan aurreratuz aukeratu nituen.
Agian erabakiak hartzeko txorakeri bat besterik ez da, baina bide batean jartzen zaitu. Erabakiak arbitrarioak ez izatea eragiten du.
Beste batzuetan beharra askoz sinpleagoa da: flashback asko daude eta publikoak une bakoitzean non dagoen ulertu behar du. Orduan argiak funtzio instrumentalagoa du.
Lagatutako argazkiak. Asier Bastida: Madre Coraje.
Oso konpainia eta sortzaile desberdinekin lan egin duzu. Zure zigilu propioa jartzen saiatzen zara proiektu guztietan?
Nire zigilua inposatu baino gehiago, proiektu bakoitzak behar duen zigilua aurkitzen laguntzen saiatzen naiz.
Hau ez da estudioan bakarrik dagoen artista baten lana. Ikuspegi partekatu baten zerbitzura dagoen lana da. Hori asko ikasi nuen Sleepwalk Collectiverekin lan eginez, Iara Solano eta Sammy Metcalferekin. Hizkuntza poetiko, hipnotiko eta inmertsibo oso zehatza dute eta, hainbat ikuskizun elkarrekin egin ondoren, haien artean koherentzia bat egotea bilatzen genuen, baliabideak errepikatu gabe.
Beste konpainiekin ere gauza bera gertatzen da. Larruarekin, adibidez, sekulako zehaztasun-maila dago. María Goiricelayarekin asko ikasi dut zaintzatik lan egiteari buruz: pertsonak zaintzea, taldea sortzea, bakoitzaren ardurengan konfiantza izatea.
Konpainia bakoitzetik perla txikiak jasotzen zoaz.
Lagatutako argazkiak. Asier Bastida: La casa vacía / Baserri, Proyecto Larrua.
Zer esango zenioke argiztapenera edo agertokiaren atzean gertatzen diren lanbide horietakoren batera dedikatu nahi duen norbaiti?
Bi gauza.
Lehenengoa Jordi Planasek esan zidan, eta uste dut sormen-lan guztietarako balio duela: kultura, kultura, kultura… eta gero kultura pixka bat gehiago.
Ikusi antzerkia, zinema, erakusketak; irakurri, entzun musika. Bete zeure burua erreferentziez. Zure tresnak dituzunean, agian gutxiago kontsumitu ahal izango duzu, baina lehenago elikagai hori guztia behar duzu.
Eta bigarrena: prestatu lan egiteko. Hau lana, lana eta lana da. Eta onartu lan guztia ez dela atsegina. Niri diseinatzea izugarri gustatzen zait eta kudeatzea ere bai, baina inori ez zaio gustatzen zenbatekoen eta saldoen balantze bati begiratzea.
Hau jarduera ekonomiko bat da, azken batean, eta halaxe tratatu behar da.
Antzerkian, operan, espazio naturaletan, proiektu inmertsiboetan… lan egin ondoren, ba al duzu oraindik esploratzeko lurralderik?
Asko interesatzen zaizkit erakusketetako argiztapena eta light art-a. Uste dut hor oraindik gehiago sar dezakedala muturra.
Baina gustatzen zait, era berean, formatu handiko opera batetik —orain Belgikan zombie-opera bat daukat esku artean— proiektu inmertsibo txiki bati edo hasi berri den konpainia bati laguntzera pasatu ahal izatea.
Azken finean, hori ere bada kontua: sarea sortzen jarraitzea.
